معامله فضولی چیست

وب سایت حقوقی دادیار به معرفی و بررسی تخصصی معامله فضولی چیست؟ و شرایط معامله فضولی پرداخته تا بهترین نحو شما را از حق و حقوقتان آگاه سازد.

معامله فضولی
معامله فضولی

مفهوم معامله فضولی

معامله فضولی به این مفهوم می باشد که شخصی صاحب مالی نیست و مالکیت آن را ندارد و نیز از سوی مالک هم این اجازه را در اختیار ندارد. اما نسبت به آن مال یک عمل حقوقی انجام می‌دهد. به شخصی که بدون دریافت اجازه از مالک مال را مورد معامله قرار می‌دهد، فضول می گویند. عمل حقوقی راجع به مال یعنی فضول با مال خرید و فروش انجام دهد یا معامله ای ترتیب دهد که انجام آن فقط در  دسته اختیارات مالک می باشد و آن شخص در انجام این کار بدون اجازه دخالت نموده است.

مثلاً شخص الف اتومبیل شخص ب را بدون این که از او اجازه بگیرد به شخص ج انتقال می دهد یا اجاره می دهد. با توجه به این موضوع باید گفت که در هر معامله  فضولی سه نفر حضور پیدا می کنند. اول مالک یعنی شخصی که از نظر قانون مال متعلق به او می باشد. دوم شخص فضول یعنی آن فردی که بدون اجازه و در اختیار داشتن حقی معامله‌ای را راجع به مال دیگری انجام می دهد. سوم شخص اصیل یعنی فردی که فضول با او معامله را منعقد نموده است.

آثار معامله فضولی

معامله فضولی از جمله معاملات غیر نافذ تلقی می شود. یعنی از لحاظ حقوقی نیازمند تنفیذ و تایید است تا اعتبار پیدا کند. اما سوال این جاست که چه کسی باید این تصدیق را بدهد یا به عبارتی دیگر چنان چه شخصی بدون اذن صاحب مال اقدام به انجام معامله فضولی کند اثر معامله چگونه خواهد بود ؟ تکلیف معامله فضولی را مالک مال است که تعیین می کند.

در حقیقت باید به زبان ساده چنین توضیح داد که اصیل هنگامی که در معامله با فضول قرار داشته است فرقی نمی‌کند که آگاه باشد یا بی اطلاع باشد. در هر حال این معامله فضولی انجام شده است و به انجام معامله تمایل نشان داشته داده است و شخص فضول در معامله نقشی نخواهد داشت و تنها شخصی که باید تکلیف قرارداد و معامله و آثار آن را تعیین کند مالک می باشد. بنابراین آثار معامله فضولی دو مورد است یا قبول معامله یا ردهمعامله که در زیر توضیح داده می شود.

قبول معامله فضولی

نخستین اثر معامله فضولی قبول معامله از سوی مالک می باشد. در شرایطی که مالک معامله را قبول کند معامله کامل خواهد شد و از نظر قبول قرارداد بین مالک و اصیل دارای اعتبار است و هر دو باید نسبت به آن معامله عمل نمایند تاییدی که از سوی مالک انجام می‌شود هم می‌تواند به شکل صریح صورت گیرد هم به صورت ضمنی. اگر به شکل صریح باشد مثلاً مالک به زبان می گوید که معامله با تو را قبول می‌کنم یا به شکل غیرمستقیم و ضمنی معامله را می پذیرد. مثلاً از شخص اصیل تقاضای اجاره می کند.

رد معامله فضولی

با رد معامله مالک اثر آن را راجع به خودش خاتمه می بخشد. از نکات مهمی که باید در نظر داشت این است که در آثار معامله فضولی باید به آن عنایت داشت که برای مالک مدت زمانی به منظور تایید یا رد معامله مقرر نشده است. از سوی دیگر اصیل تا وقتی که مالک تکلیف قرارداد را تعیین ننموده است حق فسخ آن را نخواهد داشت و باید نسبت به آن وفادار باشد. اما چنان چه در طی این مدت که مالک نسبت به معامله فضولی اتخاذ تصمیم می کند، زیانی از نظر معامله به اصیل وارد شود او قادر است با اثبات ضرر و زیان معامله را بر هم بزند.

التزام اصیل به معامله فضولی

معامله فضولی
معامله فضولی

عقد فضولی از سوی مالک غیر نافذ می باشد و تا پیش از تنفیذ او دارای اثر حقوقی نیست. اما اصیل قانونا باید نسبت به عقد پایبند باشد و نمی تواند از زیر بار مسئولیت آن بگریزد. بر اساس ماده ۲۵۲ قانون مدنی ضرورتی ندارد اجازه یا رد به شکل فوری انجام شود. اما چنان چه تاخیر مالک در قبول یا رد معامله فضولی سبب ضرر و زیان به اصلیل شود حق فسخ معامله را خواهد داشت. فرقی نمی‌کند که نسبت به فضولی بودن معامله آگاه باشد یا جاهل و از مفهوم مخالف ماده فوق چنین برداشت می شود که اگر تاخیر مالک سبب زیان شود  او حق فسخ معامله را نخواهد داشت.

قائم مقامی در اجازه یا رد معامله فضولی

یکی از نکات مهم در معامله فضولی آن است که ضرورتی ندارد که اجازه یا رد عقد فضولی به وسیله فردی که در هنگام انعقاد معامله مالک مبیع بوده است صورت پذیرد. بلکه این قبول یا رد به وسیله جانشین مالک نیز میسر است. پس اگر مالک بدون اطلاع از معامله فضولی مبیع را به شخص دیگری انتقال دهد عقد همچنان غیر نافذ خواهد بود و قبول یا رد آن با مالک جدید است.

بر اساس ماده ۲۵۳ قانون مدنی چنان چه مالک پیش از اجازه یا رد متوقف شود این قبول یا رد در اختیار ورثه خواهد بود. حق تنفیذ یا رد در عقد فضولی از مالکیت ورثه پیروی می کند. به گفته وکیل ارث در شیراز: به طور مثال چنانچه خانه یا زمینی که متعلق به مردی می باشد فروخته شود همسر آن شخص حق قبولی یا رد معامله فضولی را ندارد. چون زن از عین مال غیر منقول ارث نخواهد برد.

و در مورداثر فوت و حجر  اصیل در معامله فضولی  باید گفت همانطور که فوت یا حجر مالک سبب ابطال معامله فضولی نمی شود  فوت یا  حجر اصیل نیز سبب باطل شدن معامله نخواهد شد ورثه او باید به عقد فضولی پایبند و وفادار باشند.

شرایط اجازه معامله فضولی

معامله فضولی
معامله فضولی

به منظور آن که اجازه غیر اثر کند و معامله فضولی نافذ شود این اجازه باید شرایطی داشته باشد:

اول این که اجازه مالک در شرایطی معامله فضولی را تنفیذ می‌کند که در گذشته آن را رد نکرده باشد و اعلام معامله با رد قبلی باطل شده و اجازه بعدی قادر نیست به ماهیت حقوقی معامله باطل اعتبار بدهد.

دوم این که اجازه باید در هنگام اهلیت اجازه دهنده انجام شود. در شرایطی که مالک در موقع اجازه صغیر و مجنون و سفیه باشد اجازه اثری نخواهد داشت.

معاملات متعدد بر مال غیر

در شرایطی که مال دیگری مورد معامله فضولی واقع شود و پیش از آن که مالک آن را قبول یا رد کند معاملات دیگری هم راجع به آن مالک صورت پذیرد، مالک اختیار دارد هر کدام از معاملات متوالی را تنفیذ کند. در این حالت اگر مالک اولین معامله فضولی را اجازه بدهد هم آن معامله و هم سایر معاملات بعدی تنفیذ خواهد شد و چنانچ ه معامله آخر مورد تنفیذ قرار بگیرد همه معاملات قبلی باطل می شود.

هنگام وقوع آثار قانونی معامله فضولی

یکی از نکات قابل توجه در مورد معامله فضولی آن است که باید بررسی نمود که معامله از چه زمانی دارای آثار قانونی خود می شود. در پاسخ به این پرسش باید گفت که بر اساس ماده ۲۵۸ قانون مدنی مقرر شده است که راجع به منافع مالی که در معامله فضولی قرار گرفته است و نیز راجع به منافع حاصل از آن اجازه یا رد معامله از روز عقد دارای اثر می باشد.

آثار معامله بعد از اجازه

چنان چه معامله فضولی از سوی مالک مورد تنفیذ قرار بگیرد، معامله کامل می‌شود و دارای آثار حقوقی می‌گردد. قانونگذار در ماده ۲۴۸ قانون مدنی مقرر کرده است که اجازه مالکیت راجع به معامله فضولی هم به لفظ هم به عملی که دلالت بر تنفیذ است کند، به وقوع می پیوندد. مثل آن که مالک بعد از تحقق معامله فضولی مال مورد معامله را به اصیل بدهد و نیز بر اساس ماده ی ۲۴۹ قانون مدنی سکوت مالک و اینکه در مجلس عقد حاضر شده است تنفیذ معامله تلقی خواهد شد. اگر اصیل ثمن معامله را به فضول بپردازد، مالک قادر است به منظور دریافت سند به فضول یا اصیل رجوع کند و اگر به اصیل مراجعه نمود، اصلیل این امکان را دارد که سند پرداخت شده به فضول را پس بگیرد.

آثار معامله فضولی پیش از اجازه یا رد

معامله فضولی
معامله فضولی

معامله فضولی قبل از آن که از سوی مالک مورد رد یا تنفیذ قرار بگیرد باطل نخواهد بود. اما صحیح نیز نمی باشد. بلکه یک عقد غیر نافذ تلقی می‌شود. قانونگذار در ماده ۴۷ قانون مدنی اظهار داشته است که معامله به غیر جز به عنوان ولایت یا  وصایت یا وکالت نفوذ ندارد. حتی اگر صاحب مال از نظر باطنی راضی باشد اما اگر مالک یا قائم مقام او بعد از احراز معامله آن را تنفیذ کند، در این حالت معامله صحیح و نافذ خواهد شد. تنها اثری که برای این شکل از معامله می توان بیان نمود الزام اصیل به اجرای مندرجات معامله در شرایطی که غیر تنفیذ کند می باشد.

معامله فضولی از طرف اصلیل که دارای اراده کامل بوده عقدی لازم تلقی می شود. بنابراین شرایط عدم نفوذ معامله تا هنگامی که رد یا قبول آن صادر نشده است، باقی می ماند. در ماده ۲۵۲ قانون مدنی مقرر شده است که ضرورتی ندارد این اجازه به شکل فوری صادر شود و چنان چه این به تاخیر انداختن سبب ضرر و زیان اصلی شود، مشارالیه قادر است معامله را بر هم زند. وضعیت عدم نفوذ معامله فضولی حتی بعد از مرگ غیر هم پابرجا می ماند و بر اساس ماده ۲۵۳ قانون مدنی در معامله فضولی چنان چه مالک بیش از اجازه یا قبول متوقف شود، این اجازه یا قبول در اختیار وارث خواهد بود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *